De kemphaan, of beter kemphen, is lange tijd een gewone broedvogel geweest van graslanden, vochtige heide en duingraslanden. Met name in de tweede helft van de eeuw is het aantal broedende kemphennen in Nederland in een vrije val geraakt: Van 6000 in 1954 via 1500 midden jaren zeventig tot hooguit 400-800 begin jaren negentig. Het gros van de Nederlandse kemphennen broedt in graslandreservaten in Friesland, Groningen en Noord-Holland.

De Kemphaan heeft als broedvogel een voorkeur voor extensief beheerde, vochtige graslanden met ondiepe sloten en poelen. Tegenwoordig is het voorkomen grotendeels beperkt tot schrale graslanden in het veenweidegebied, maar in het verleden kwam de soort ook veel voor in vochtige heidegebieden, natte duinvalleien, vennen en moerassen. De gemeenschappelijke baltsplaatsen liggen aan de waterrand, meestal op een iets verhoogde plek. Kemphanen foerageren in de buurt van de nest- of baltsplaats in natte weilanden, langs of in sloten en op ondergelopen land. Gedurende de voor- en najaarstrek verblijft de soort in groepen op pleister- en slaapplaatsen in Noord-Nederland, het IJsselmeergebied, de Zaanstreek en het Deltagebied. Als foerageergebied gebruiken ze dan ook drogere graslanden en zelfs akkers. De slaapplaatsen bestaan voornamelijk uit oeverzones van allerlei plassen. Slechts kleine aantallen overwinteren in Nederland, vooral in Zeeuws-Vlaanderen.

Inventarisatie
Eind april tm begin juli, vooral meijuni. Gehele dag.
Methode
Solitaire hennen tellen en letten op nestindicerend gedrag (hen houdt waarnemer in de gaten, vliegt om indringer heen, afleidingsgedrag, alarm).
Interpretatie
Nest of nestindicerende waarneming van hen; anders twee waarnemingen van hen in broedbiotoop tussen 15 mei-30 juni. Fusie-afstand 1000 m.
Bijzonderheden
Baltsende hanen vormen doorgaans geen goede indicatie van het aantal broedgevallen. Omgekeerd kunnen broedgevallen wèl plaatsvinden in gebieden waar geen baltsplaatsen zijn. Vrouwtjes met pulli zitten graag langs slootranden en in overbegraasde maar niet meer beweide percelen. Vrouwtje met kuikens vliegt cirkelvormig om waarnemer heen en brengt zacht, meestal drietonig geluid voort. Meeste Kemphanen broeden thans in Noord-Holland en Friesland.

De enige manier om de soort te redden is het behoud van graslanden waar niet te veel vee op geweid wordt, die weinig bemest worden en waar de waterstand hoog is. Zulke graslanden vinden we in het cultuurland alleen nog maar in reservaten en gronden waar een 'zwaar' beheerspakket conform de relatienota op ligt. Zulke gronden mogen van 1 april tot 1 juli niet gemaaid of beweid worden. Dat de soort ook in deze beschermde gebieden afneemt heeft zeker te maken met het wegvallen van steeds meer tussengelegen broedgebieden, waardoor een sterke versnippering optreedt. De grootste bedreiging lijkt de huidige discussie over de kosten van voor vogels als de kemphaan geschikt graslandbeheer. Alleen een goede samenwerking tussen boer, beschermer en overheid kan dit probleem oplossen. Duidelijk is dat het Nederlandse weidelandschap met het verlies van de kemphanen een stuk van zijn oorspronkelijke identiteit verloren heeft. Buiten de weidegebieden heeft de kemphaan kansen in grootschalige open gebieden met een korte, grazige vegetatie en een rijk insektenleven. Met name de honderden broedende kemphennen begin jaren tachtig in de net drooggevallen Lauwersmeer maakten dat duidelijk. Door de met ontzilting samenhangende ontwikkeling naar dichte vegetaties is de soort hier inmiddels weer grotendeels verdwenen. Gezien de huidige lage aantallen is het de moeite waard om elk kemphen-broedsel op niet speciaal beschermd grasland middels nestbescherming te behoeden tegen uitmaaien, een gevaar dat door het late broeden nog groter is dan bij andere weidevogels.

Alle Kemphanen migereren in de nazomer richting Afrika. Waar enorme concentraties worden aangetroffen in vooral de Sahel, Senegal delta, Niger en Nigeria. Vliegt in de herfst over een zeer breed front over Europa. De Scandinavische broedvogels verblijven nagenoeg allemaal in de waddenzee vanaf april tot midden mei. De meer Oostelijke populaties trekken eerst in Westelijke richting naar Europa. De trek begint over het algemeen eind juni tot begin juli (mannetjes), midden juli (vrouwtjes) tenslotte gevolgd door de juvenielen eind juli, begin augustus. De rui periode wordt vooral volbracht rond de Noordzee gebieden, inclusief Nederland maar ook in Duitsland. De vrouwtjes trekken in Afrika verder naar het Zuiden dan de mannetjes en juvenielen verplaatsen zich meer geleidelijk naar het Zuiden. De lente migratie begint in maart met het hoogtepunt in april. De mannetjes trekken en maand eerder terug naar de broedgebieden dan de vrouwtjes. De vogels bezetten de broedgebieden vanaf half april en kunnen in groepen van honderdduizenden terugkeren.

artikel nummer 1 Titel
Two estimates of the metabolic costs of antibody production in migratory shorebirds: low costs, internal reallocation, or both?
Auteur(s): Luisa Mendes, Theunis Piersma, Dennis Hasselquist
Samenvatting: We measured the costs of mounting a humoral immune response using two novel antigens (tetanus and diphtheria) in two shorebird species (Scolopacid ): Red Knot (Calidris canutus, measured in autumn) an..[meer]..
Bron: J Ornithol (2006) 147: 274-280
download artikel (pdf)

artikel nummer 2 Titel
Biometrics of Ruffs Philomachus pugnax migrating in spring through southern Belarus with special emphasis on the occurrence of ‘faeders’.
Auteur(s): Natalia Karlionova, Pavel Pinchuk, Wlodzimierz Meissner and Yvonne Verkuil
Samenvatting: In spring, the Ruff Philomachus pugnax passes through European inland sites in large numbers. Birds from eastern and western parts of the breeding range may differ in biometrics, but data on this spec..[meer]..
Bron: Ringing & Migration (2007) 23, 134-140
download artikel (pdf)